Aktualności

 Patron szkloły

  Dyrekcja

Nauczyciele

 Dokumenty szkoły

 

 Kontakt

 Galeria

 Uczniowie

 Plany lekcji

 Kalendarz szkolny

 SKKT PTTK Nr3

 Chemia

 Zajęcia pozalekcyjne

 Sport

 Samorząd Szkolny

 Szkolne Koło Caritas

 Dzieje Zaczernia

 Historia Szkoły

Sukcesy uczniów

 Język polski

 Język angielski

 Rada Rodziców

Google

Nakarm głodne dziecko - wejdŸ na stronę www.Pajacyk.pl

Dziecko w sieci

 

 

Z dziejów Zaczernia

W miejscu, gdzie dziś rozciągają się zabudowania podmiejskiej wsi Zaczernie, przed wiekami szumiała puszcza. Tereny te w wieku X stanowiły strefę przygraniczną, były obszarem spornym pomiędzy państwem polskim a Rusią. Kres utarczkom przyniósł dopiero rok 1340 i wyprawa Kazimierza Wielkiego na Ruś Halicką oraz ostateczne przyłączenie do Polski Ziemi Przemyskiej.

Nieznana jest dokładna data lokacji Zaczernia. W zachowanych zapiskach z kroniki parafialnej, odtwarzających na podstawie przekazów ustnych najstarsze dzieje wsi czytamy: " Około roku 1300 Osada Zaczerska postawiła sobie kościółek na tem mieyscu, gdzie teraz stary cmentarz i spichlerz stoi. Do tego kościółka szli ludzie w pobliskich lasach mieszkający ". O tym, że Zaczernie w istocie leżało w pobliżu dużych kompleksów leśnych świadczyć też mogą nazwy wsi leżących w bliskim sąsiedztwie interesującej nas miejscowości. Etymologia nazw Trzebowniska, Trzebosi, Trzebuski łączy się ze słowem trzebić (w domyśle karczować las). Podania ustne informują też o tym, że na tych terenach król Władysław Jagiełło przeprowadzał wielkie łowy przed wojną z Zakonem Krzyżackim zakończoną bitwą pod Grunwaldem. O puszczańskim charakterze wsi świadczyć tez może odkrycie w roku 1834 w brzegach rzeki Czarnej ogromnych rogów jelenich oraz kłód olszowych, dębowych i jesionowych.

Pierwsze źródła pisane łączą powstanie Zaczernia z działalnością osadniczą Jana Pakosławica ze Stróżysk, który otrzymał te ziemie od Kazimierza Wielkiego. Akt donacyjny datowany jest na 19 stycznia 1354 roku. Istniejące już miasto Rzeszów i okoliczne wsie otrzymały prawo magdeburskie. Na tymże prawie magdeburskim Pakosławic mógł również lokować nowe wsie. Wśród nich zapewne było i Zaczernie. Nazwa ta ma charakter topograficzny, dotyczy terenów położonych za rzeką Czarną i wskazuje na kierunek ruchu osadniczego, którego centrum stanowił ówczesny Rzeszów. Najdawniejszy dokument wymieniający nazwę wsi to akt uposażenia kościoła parafialnego w Zaczerniu. Wydał go 29 czerwca 1439 roku Jan, dziedzic Rzeszowa i Staromieścia.

O pierwszych wiekach istnienia Zaczernia wiemy niewiele, brak na ten temat dokumentów. Pierwszymi dziedzicami byli potomkowie Jana Pakosławica, którzy z czasem zaczęli używać nazwiska Rzeszowscy: Jan, a następnie Andrzej. Tenże Andrzej w wyniku procesowej przegranej zmuszony był oddać część swoich włości pod zastaw. Nie udało mu się jednak swych włości wykupić i w ten sposób od roku 1502 Zaczernie weszło w skład dóbr Jana z Pilczy Pileckiego, pana na Łańcucie. W okresie przynależności do Pileckich Zaczernie przeżyło dwa najazdy tatarskie: w roku 1502 i 1524. Pierwszy właściciel Zaczernia z linii Pileckich był prawnukiem Elżbiety Granowskiej, żony króla Władysława Jagiełły. Kolejni to Jan, Mikołaj i wnuk Mikołaja Jan - starosta horodelski. Po jego śmierci włości, w tym i Zaczernie, otrzymała jego jedyna córka Anna. Była ona żoną Jana Kostki, następnie Krzysztofa Kostki, kasztelana bieckiego i wreszcie Łukasza Opalińskiego. Ślub Anny z Łukaszem nie przyniósł posiadanym włościom większych korzyści. Wręcz przeciwnie, spowodował, że stały się terenem licznych najazdów "Diabła z Łańcuta" Stanisława Stadnickiego, który wiódł z Opalińskim prywatną wojnę. Znany z okrucieństwa Stadnicki spustoszył Zaczernie w roku 1608, a opisy jego działalności odnaleźć można w książce W. Łozińskiego " Prawem i lewem ". Po śmierci Anny spadek odziedziczyli najpierw Jan, a potem Mikołaj Rafał Kostka, zaś następnie jego córka Katarzyna Zofia. W okresie jej rządów Zaczernie przeżyło kolejny napad tatarski, podczas którego spłonął kościół i zabudowania plebańskie, a wraz z nimi wszystkie dokumenty, metryki. Mieszkańcy Zaczernia kryli się wówczas w okolicznych lasach. Katarzyna Zofia rozstała się z życiem w roku 1644 nie pozostawiając po sobie żadnego dziedzica. Fakt ten sprawił, że majętności sokołowskie, sędziszowskie, tyczyńskie i łąckie, w skład których wchodziło Zaczernie, znalazły się w rękach możnego rodu Lubomirskich.

Pierwszym dziedzicem był Stanisław. W okresie jego rządów, w roku 1646, Zaczernie znów padło ofiarą najazdu, tym razem Kozaków, którzy doszczętnie złupili dopiero odbudowany kościół. Włości zaczerskie przejęli później Aleksander Michał Lubomirski, a następnie jego syn Karol i wreszcie Józef Lubomirski. Ten ostatni nie miał potomstwa i po jego śmierci majątek Lubomirskich przejęli Sanguszkowie. Za Lubomirskich Zaczernie przeżyło najazd wojsk księcia Rakoczego w 1657, potem zaś Szwedów (1702 i 1709) i wojsk saskich (1704). Mieszkańcy doświadczyli ponadto morowego powietrza w roku 1705.

Sanguszkowie oddali otrzymany w spadku majątek w dzierżawę Stanisławowi Dramińskiemu, a od roku 1759 klucz łącki dzierżawił Aleksander Wiesiołowski. W roku 1781 majętności odkupił Aleksander hrabia Morski. Po jego śmierci w roku 1801 nowym właścicielem Zaczernia został Ignacy hrabia Morski. Człowiek ten wiódł wielce barwne życie i w ciągu 18 lat znacznie uszczuplił otrzymany majątek. Do jego ostatecznej ruiny doprowadziła Zofia Czosnkowska - ostatnia towarzyszka życia Ignacego. Pobyty w Paryżu i Warszawie, życie ponad stan doprowadziły do ogromnych długów, a w konsekwencji licytacji kolejnych miejscowości z klucza łąckiego. Zaczernie zostało zlicytowane przed majem roku 1831. Miejscowość wykupił Ludwik Jędrzejowicz. Po nim właścicielem Zaczernia został Jan Kanty Jędrzejowicz, uczestnik powstania listopadowego, członek Rady Narodowej i towarzystw: Ogniowego i Rolniczego. Zgodnie z pozostawionym przez niego testamentem Zaczernie przypadło najstarszemu synowi Adamowi, który ponadto otrzymał Nową Wieś, Trzebownisko i Górkę. Adam Jędrzejowicz był uczniem rzeszowskiego gimnazjum, następnie studiował prawo w Wiedniu i Krakowie, później podjął pracę w administracji. Był posłem na Sejm, uczestniczył też w pracach Wydziału Krajowego. W roku 1890 został członkiem Rady Państwa z okręgu miejskiego Rzeszów - Jarosław. W latach 1898 - 1899 był ministrem w gabinecie Thuma. W czasie pierwszej wojny aktywnie działał w organizacjach czerwonokrzyskich i w komitecie narodowym. Posiadane majętności Adam Jędrzejowicz podzielił w roku 1914 pomiędzy syna Jana i wnuka Adama. Jan otrzymał folwark, zaś Adam zaczerski browar.

Na rządy Jędrzejowiczów przypada czas przemian i wielu ważnych dla społeczności wiejskiej wydarzeń. Do takich zaliczyć też trzeba różne kataklizmy, które nawiedzały Zaczernie w XIX wieku. Były to m. in. wielka powódź w roku 1830, związane z nią klęski nieurodzaju, kolejne epidemie przede wszystkim epidemia cholery w roku 1831. Mieszkańcy Zaczernia angażowali się także w wielkie wydarzenia narodowe. Jak już wspomniano właściciel wsi - Jan Kanty Jędrzejowicz uczestniczył w powstaniu listopadowym. Ośmiu zaczernian walczyło też w szeregach powstańczych w roku 1863. Trzech spośród nich zginęło. Na przełomie wieku XIX i XX podjęto cenne dla wsi inicjatywy. W roku 1903 powstało Kółko Rolnicze, a dwa lata później Ochotnicza Straż Pożarna. W roku 1909 oddano do użytku nową, czteroklasową szkołę, której kierownikiem został Józef Cebula.

W roku 1914 wybuchła I wojna światowa. Zaczernie co prawda nie ucierpiało od toczących się walk, ale przez wieś przemieszczały się liczne wojska obu walczących ze sobą stron. Najpierw byli to Austriacy, potem Rosjanie, którzy spowodowali ogromny pożar (spłonęło wówczas około 30 domów na obszarze od browaru do kościoła). W wyniku kolejnych przemarszów spłonął także browar zaczerski. Pisząc o pierwszej wojnie, trzeba dodać, że liczna grupa zaczernian zasiliła w roku 1914 szeregi Legionów Polskich , z którymi przewędrowała cały wojenny szlak. Tym, którzy polegli, społeczność zaczerska ufundowała w roku 1937 pomnik znajdujący się obecnie przy budynku dawnej szkoły. Ważnym wydarzeniem okresu międzywojennego była dla społeczności wiejskiej wizyta Prezydenta RP profesora Ignacego Mościckiego w roku 1929.

Po dwudziestu latach spokoju i wspólnych wysiłków mających na celu wszechstronny rozwój wsi, zaczernianie znów stanęli oko w oko z grozą wojny. Jej zapowiedzią stało się ogłoszenie mobilizacji i powołanie do służby wojskowej 32 mężczyzn, a także utworzenie lądowiska dla samolotów na terenie dzisiejszego cmentarza. Na lotnisku tym w pierwszych dniach września 1939 stacjonowały 3 samoloty RWD - 8 należące do 5 plutonu łączności Armii Karpaty. Niemcy wkroczyli do Zaczernia 9 września 1939 i od razu rozpoczęli swe porządki: zakazano działalności organizacji politycznych i społecznych, wprowadzono godzinę policyjną, zarządzono konfiskatę broni i odbiorników radiowych, zakazano handlu żywnością, wprowadzono kontyngenty i bardzo wysokie podatki, wprowadzono warty nocne, a wyznaczeni do ich pełnienia mężczyźni byli jednocześnie zakładnikami. Początkowo zamknięto działającą w Zaczerniu szkołę, a następnie pozwolono na naukę czytania i pisania w oparciu o proniemieckie czasopismo "Ster". Aresztowano też na okres trzech tygodni miejscowych księży. Gdy minął pierwszy szok spowodowany klęską, rozpoczęło się normalne okupacyjne życie, a wraz z nim działalność konspiracyjna, w którą czynnie zaangażowali się mieszkańcy Zaczernia. W Zaczerniu działała placówka Armii Krajowej licząca około 80 osób. Całością dowodził Stanisław Pukała, a jego zastępcą był Michał Kubas. Prowadzono szkolenie bojowe i sanitarne, zabezpieczano przerzuty broni, zabezpieczano teren akcji zbrojnych Armii Krajowej. Kolportowana była prasa podziemna, a ks. Marcin Myszak prowadził także nasłuch radiowy. W szkole i mieszkaniach prywatnych prowadzone też było tajne nauczanie. Zaczernie zostało wyzwolone spod okupacji niemieckiej 2 sierpnia 1944 roku. W czasie działań zbrojnych II wojny światowej zginęło sześciu zaczernian, kilkudziesięciu zostało wywiezionych na roboty do Niemiec.

Okres powojenny to przede wszystkim czas prężnego rozwoju wsi. Już w 1945 roku utworzono komitet elektryfikacyjny. Pierwsze żarówki rozbłysły w zaczerskich domach już w drugiej połowie 1946 roku. Wybudowany został dom gromadzki, w roku 1949 w budynku dawnej Kasy Stefczyka uruchomiono Urząd Pocztowy. Rozbudowana została szkoła. Przebudowano drogę przez wieś, co pozwoliło w roku 1961 uruchomić stałe połączenie autobusowe z Rzeszowem. Wieś została zgazyfikowana, stworzono sieć wodociągową, a następnie kanalizacyjną. Zmodernizowany został Dom Kultury, w którym funkcjonuje też Muzeum Regionalne. W roku 1996 oddano do użytku nowy budynek szkolny, w którym znajduje się obecnie Zespół Szkół im. Armii Krajowej. Dokonano gruntownego remontu, a w ostatnim czasie także rozbudowy pochodzącego z roku 1803 kościoła parafialnego. Z inicjatywy obecnego proboszcza, ks. Piotra Szczupaka, wybudowana została nowa plebania, a budynek staraj, po gruntownym remoncie, zaadaptowany został na potrzeby Przedszkola Parafialnego. We wrześniu 2008 roku oddano do użytku budynek Środowiskowego Domu Samopomocy, który doraźnie pełnić też może funkcję schroniska i domu rekolekcyjnego.

Ważne osoby, które zapisały się w pamięci mieszkańców miejscowości i przyczyniły się do jej znaczącego rozwoju to między innymi Stanisław Rząsa, Jan Bieniek, ks. Jan Guzy, Jan Stopa, Jan Skała, Stanisław Porada, Wojciech Furman, Ludwik Cieśla, Wojciech Łuczak, Tadeusz Dudek, Kasper Srebrniak, Feliks Baj, Stanisław Czarnik, Aniela Guzy, Emilia Polak, Maria Pyrcz, Józef Wantrych.

 

 
Copyright 2006-2014 Zespół Szkół w Zaczerniu